Jeleń szlachetny

W Polsce jeleń zasiedla wszystkie większe kompleksy leśne zarówno w górach jak i na niżu.

Przed II wojną światową występował w Polsce nielicznie, głównie w Karpatach, na Pomorzu, w Wielkopolsce i na Śląsku. W latach 1950 – 1960 zrealizowano ogólnopolski plan przesiedleń zwierzyny płowej  (jeleni i danieli) na tereny, gdzie nie występowała.  W wyniku tej akcji powstały prężne i jakościowo dobre populacje jeleni na Podlasiu, Lubelszczyźnie, w Świętokrzyskim i na Podkarpaciu.

Jeleń jest zwierzęciem lasostepu, czyli strefy pogranicza lasu i stepu. Obecnie zasiedla kompleksy leśne otoczone polami uprawnymi i łąkami .

Jelenie wykazują wyraźną zmienność sezonową w wyborze środowiska. Wiosną często penetrują łąki i szuwary, latem i jesienią lasy liściaste z udziałem dębów i buka, zimą ich najważniejszą ostoję stanowią drzewostany iglaste.  W cyklu rocznym wyraźnie preferują bory, zwłaszcza mieszane.

Morfologia

Jelenie wyróżniają się szlachetną, harmonijną budową ciała. Samce noszą poroża nadające ich sylwetkom swoiste piękno. Osobniki z różnych populacji różnią się również wyraźnie rozmiarami i masą ciała.  Największe jelenie w Europie występują na Bałkanach. średnia masa byków w wieku 4 – 7 lat wyniosła 189 kg.  W rozmiarach ciała jeleni zaznacza się też wyraźny dymorfizm płciowy, samce (byki) są znacznie większe od samic ( łań) i w pełni rozwoju mogą być nawet dwukrotnie większe.

Drugą cechą  dymorfizmu, charakterystyczną dla prawie całej rodziny jeleniowatych  ( wyjątkiem jest jelonek błotny , Hydropotes inermis), jest obecność u samców poroża, które u jeleniu nazywamy wieńcem.

Tułów jelenia osadzony jest na dość długich, smukłych badylach zakończonych racicami, ponad którymi osadzone są szpile, odbijające się w tropie jelenia tylko w biegu lub grząskim terenie i głębokim śniegu.  Na długiej szyi, która u łań jest smukła, u byków grubsza i silniejsza, a poza tym szczególnie u starszych osobników porośnięta dłuższym włosiem, osadzony jest łeb z ruchliwymi wąskimi łyżkami. U byków na możdżeniach osadzone jest przez większą część roku poroże – wieniec. Po zrzuceniu poroża byka od łani możemy rozpoznać m.in. po wyraźnie widocznych na czole możdżeniach.

Gęba jelenia zakończona jest chrapami, którymi jeleń wietrzy , a każdy ruch postrzega świecami.

Od września na szyi i karku u dojrzałych byków pojawia się grzywa, która najdłuższa jest w miesiącach zimowych. Ogon u jeleni nazywamy kwiatem. Na zadzie jelenia widnieje jasna wzdłużna plama, zwana lustrem, które latem jest brązowożółte, a zimą żółtobiałe. Suknię dorosłe jelenie zmieniają dwa razy do roku, wiosną ( IV – VI) i jesienią ( IX -początek XI ). Suknia letnia jest brunatnoruda, a w wyniku linki jesiennej pojawia się płowa, która utrzymuje się do kwietnia następnego roku. Włosy sukni letniej są krótkie, a zimą niemal dwukrotnie dłuższe i  gęstsze. Narządy płciowe byka to jądra i pędzel, a podbrzusze nazywamy podczerwiem . Łania ma rodnię i grzęzy z czterema sutkami. U samicy karmiącej są one nabrzmiałe i wyraźnie widoczne, gdy na łanię spojrzymy od strony lustra.

U obydwu płci znajdują się gruczoły zapachowe, tzw. piętowe, umieszczone na tylnych badylach. U byków dodatkowo występują gruczoły przedoczne ( bezoary) oraz przyodbytowe.

Wiek jeleni można ocenić po ich wyglądzie i zachowaniu.  Sylwetki zwierząt młodych są smukłe, o cienkiej szyi i wysoko  noszonej głowie. W miarę upływu lat sylwetka wypełnia się, potężnieje, szyja grubieje, głowa noszona jest niżej . U byków szyję porasta grzywa, co powoduje że przód ciała wydaje się potężniejszy od jego tylnej części. Zwierzęta stare są często w złej kondycji, co uwidacznia się w kościstej sylwetce i zmierzwionej sierści.

Jelenie rozwijają się najintensywniej w ciągu pierwszych 5 lat życia, osiągają największe rozmiary ciała i najlepszą kondycję w wieku 5  10 lat, po czym następuje stopniowy spadek obydwu wartości. Maksymalna długość życia jeleniu wynosi 18 lat.

Biologia i ekologia

Drzewa i krzewy są najważniejszymi roślinami żerowymi jeleni. Dostarczają one pokarmu w postaci pędów, kory, liści i owoców. Najważniejszymi gatunkami drzew w pokarmie jeleni są : sosna zwyczajna, grab, brzoza, dęby , olsza, jarzębina, osika i klon, a spośród krzewów : Leszczyna, kruszyna, malina, wierzby oraz jałowiec. Spośród krzewinek najważniejszą rolę w diecie jeleni spełniają : wrzos i borówki. Wśród traw i turzyc znaczenie mają : trzcinniki, kosmatka, turzyca palczasta.

Ruja zwana u jeleni rykowiskiem przypada na wrzesień i początek października, ze szczytem w drugiej połowie września. Rykowisko to czas dołączania byków do chmar łań  i toczenia walk o dominację nad nimi. Rzeczywiste walki występują tylko pomiędzy dorosłymi osobnikami o zbliżonej sile, najczęściej 7 – 9 letnimi. Walkę poprzedza pojedynek głosowy. Ton i siła ryku często wystarcza, by odstraszyć słabszego rywala. Dopiero jeśli obydwaj rywale optymistycznie oceniają swoje szanse, następuje pojedynek polegający na zderzaniu się porożami ( rogowaniu) i wzajemnym przepychaniu.

Łanie, po raz pierwszy, biorą udział w rykowisku  w drugim roku życia i rodzą pierwsze ciele w trzecim roku życia. Ciąża trwa 230 – 240 dni, cielęta rodzą się w maju i czerwcu. Najczęściej rodzą jedno ciele, sporadycznie są to ciąże bliźniacze. Stosunek płci u nowo narodzonych cieląt w danej populacji wynosi z reguły 1:1. Cielęta ssą matkę 6-7 miesięcy, czasem dłużej ,nawet do grudnia i stycznia.

Cielęta mają charakterystyczne ubarwienie ochronne, które utrzymuje sie ok.  3-4 miesiące, do października.

Organizacja społeczna chmar opiera się u jeleni na matriarchacie, a opieka macierzyńska trwa do trzeciego roku życia potomstwa.

Poroże byka jelenia, nazywane wieńcem, składa się z dwóch tyk z odgałęzieniami ( odnogami). W pełni rozwoju na każdej tyce są trzy odnogi ( oczniak, nadoczniak i opierak)  oraz korona, mająca trzy lub więcej odnóg.  Na powierzchni tyk i dolnych części odnóg często występują zgrubienia zwane perłami, a u podstaw tyk – róże.

Jeleń ma znakomity wiatr i dobrze oczy i słyszy. Przy korzystnym wietrze może wyczuć człowieka nawet ze 150 m. Bardzo silne mięśnie umożliwiają zwierzęciu galop praz skoki, długości nawet do 10 metrów, a na wysokość może bez rozbiegu skoczyć do 2,5 metra.

Jeleń żeruje o zmierzchu, częściowo jego aktywność ma miejsce za dnia.

Liczebność jeleni ograniczają drapieżniki, spośród których niedźwiedzie, wilki i rysie mogą zabijać nie tylko młode, lecz i dorosłe osobniki. Drugim z czynników naturalnie ograniczających liczebność populacji są choroby. Jeleń szlachetny jest żywicielem wielu robaków pasożytniczych, w tym nicieni, tasiemców i przywr. Ponadto jelenie zapadają na wściekliznę , brucelozę , gruźlicę i choroby przenoszone przez kleszcze. Pasożytami zewnętrznymi tych zwierząt są m.in. strzyżak,  strzykacz, giez i wszy, przy czym giez i strzykacz mogą mieć znaczny wpływ na kondycję osobnika.